Ekspozitë jubilare “90-vjetori i lindjes së Stefan Manevskit (1934-1997)”

Galeria Nacionale e Maqedonisë e përgatit ekspozitën jubilare “90-vjetori i lindjes së Stefan Manevskit (1934-1997)”.

Shënimi i 90-vjetorit të lindjes së Stefan Manevskit (1934-1997), njëri nga skulptorët më inventivë maqedonas, krijimtaria e të cilit është veçanërisht e rëndësishme për evolucionin e skulpturës maqedonase, është në përputhje me detyrën e Galerisë Nacionale për të ruajtur dhe paraqitur në mënyrë më gjithëpërfshirëse arritjet e artistëve më të rëndësishëm maqedonas, duke marrë parasysh rolin që ata kanë luajtur në krijimin dhe përcaktimin e rrjedhave të artit modern dhe bashkëkohor maqedonas. Ekspozita do të hapet më 23 prill 2025, në orën 20:00, në objektin Hamami i Daut Pashës.
Stefan Manevski lindi më 25 dhjetor 1934 në Shkup, nga nëna Tana dhe babai Risto. Në vitin 1954 ai përfundon arsimin e mesëm në Shkollën e Mesme të Arteve në Shkup. Pas dy vitesh, ai regjistrohet në Akademinë e Artit Figurativ në Beograd, ku diplomoi në vitin 1960. Si student, në vitin 1957, ai fiton çmimin e parë, konkretisht çmimin e tretë për skulpturë nga Këshilli Studentor i Universitetit të Beogradit. Manevski në vitin 1963 përfundon studimet pasuniversitare në të njëjtën akademi në klasën e profesorit Jovan Kratohvil. Në të njëjtin vit ai kthehet në qytetin e lindjes, Shkup, dhe punësohet si mësues i arsimit artistik në shkollën “Ciril dhe Metodi”, e cila ndodhet në qendër të qytetit. Ai u anëtarësohet në Shoqatën e Artistëve Figurativë të Maqedonisë (SHAFM) në vitin 1963 dhe që nga ajo kohë fillon të krijojë dhe të ekspozojë në mënyrë aktive.
Në vitin 1965 në Shtëpinë e Punëtorëve në Shkup hapet ekspozita e tij e parë personale, kurator i ekspozitës ka qenë Vllada Urosheviq. Duke u bërë gjithnjë e më i pranishëm në skenën artistike, Manevski fiton edhe më shumë çmime, ndër të cilat në vitin 1968 fiton çmimin “11 Tetor” për skulpturë. Në të njëjtin vit në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Shkup (MAB) do të hapej një ekspozitë tjetër e tij e personale, për të cilën Boris Petkovski do të shkruante: “Stefan Manevski i përket asaj pjese të artistëve figurativë bashkëkohorë maqedonas, në veprën e të cilit po krijohet një dimension me rëndësi të jashtëzakonshme për kulturën tonë figurative”. Në vitin 1971, Manevksi qëndron në Paris si fitues i bursës “Mosha Pijade”, dhe në vitet në vazhdim ai fillon të realizojë projekte më të mëdha, si p.sh. relievi monumental “Relievi Monumental” (metal dhe panel i ngjyrosur, 4 x 2,5 m) nga viti 1978 në ambientet e Bankës Komerciale të atëhershme në Shkup
Me hapjen e Fakultetit të Artit Figurativ në Universitetin “Shën Cirili dhe Metodi” në Shkup në vitin 1980 dhe nevoja për staf profesional, në vitin 1981 u punësua edhe Manevski, i cili në dy mandate ishte dekan i fakultetit në periudhën 1988-1989 dhe 1995-1997. Në vitin 1984 në Galerinë e Arteve (sot Galeria Nacionale) u hap ekspozita e tij e pestë personale, për të cilën theksohet se “vepra e tij ka një rëndësi të veçantë për evolucionin e skulpturës maqedonase”. Një nga realizimet e tij të fundit ishte krijimi i relievit monumental “Pa Titull” (1993, metal dhe panel i ngjyrosur, 5,65 x 1,80 m) në fabrikën Rade Konçar në vitin 1993. Ka ndërruar jetë nga një vdekje e papritur në Shkup më 12 korrik 1997, në moshën 62 vjeçare.
Vendi që zë Stefan Manevski në historinë e artit maqedonas është për shkak të qasjes së tij jashtëzakonisht individuale, autentike dhe të rafinuar ndaj shprehjes skulpturale, e cila ndjek një linjë logjike dhe në zhvillim, veçanërisht e theksuar në vizionin e thelluar të tij për transformimin e metalit, një material që për të ofron mundësi të pafund eksperimentimi përmes të cilave ai përkthen përvojat komplekse estetike dhe ekzistenciale të botës moderne.
Duke filluar rrugën e tij krijuese dhe krijimin, përkatësisht përcaktimin e shprehjes së tij të dallueshme autoriale në Akademinë e Arteve Figurative në Beograd (të cilën e përfundon në vitin 1960, dhe më vonë specializon në akademinë e njëjtë në vitin 1963) përmes veprave në të cilat niset zhvillimi i plasticitetit akademik. Shkëputja me mësimet klasike plotësohet me reminishenca të shfaqura ndaj plastikës arkaike të popujve të lashtë me thjeshtësinë e tyre totemike-idolatrike të formës, e cila megjithatë mbetet në fushën e figurimit asociativ në veprat e punuara në gips, me një vendosje frontale të rreptë arkaike dhe sipërfaqe të ndara. Modelimi i rreptë dhe theksuar vertikal që gradualisht fiton tipare surrealiste, si një paralajmërim për interesat e mëtejshme të autorit. Kërkimet e mëtejshme artisti do t’i drejtojë drejt analizës dhe thyerjes së vertikalit, si dhe drejt zbërthimit të një koncepti simbolik-dekorativ, ku vepra zgjidhet si një vertikal, me një përfundim në formën e një disku në të cilin është gdhendur një motiv rrezor. Skulpturat e tij në dekadën e shtatë të shekullit XX janë nën ndikimin e profesorëve të tij Kratohvil dhe Petroviq, kur ai zhvillon qasjen konstruktiviste ndaj formës, si fillim si një qasjeje të veçantë e angazhuar me një tingëllim ekzistencialist.
Tendencat enformeliste dhe përjetimi (si dhe paraqitja) e trazirave dhe dilemave ekzistencialiste në art “përputhen” me fillimin e shprehjes skulpturore në metal të Stefan Manevskit. Ai fillon të përdorë mundësitë shprehëse të metalit, duke kritikuar teknicizmin modern dhe përfitimet e qytetërimit, ndërsa mbeturinat metalike dhe aparati për saldim kanë qenë instrumentet kryesore të tij në formimin e figurave, të objekteve dhe në strukturimin e sipërfaqeve dinamike të lira. Figurat totemike të Manevskit tani vazhdojnë zhvillimin dhe jetën e tyre në të njëjtin drejtim vertikal, me një përfundim në formën e një disku rrethor ose një forme të hapur (në majë të një obelisku), të përqendruar rreth një “bërthame” drite, ku në këtë skulpturë të materies thekson materialin — metalin dhe pjesët metalike, mbetjet metalike që janë të integruara në një tërësi që ngjan me filigran, si bartës të kuptimit.
Në fund të viteve 1970, preokupimet konstruktiviste të Stefan Manevskit drejtohen drejt krijimit të veprave që duken se përshtaten brenda një kornize të caktuar, por pulsimi i skulpturave dhe/ose pjesëve të tyre bazohet në shumëfishimin e një motivi linear në formë të valëve që nxjerr në pah kundërshtimet e materialit, pra ndërthurjen harmonike të shiritave në formë të valëve. Si kundërshtim përcaktohet loja dritë-hije, e arritur përmes marrëdhënies ndërmjet ritmit dhe statikës së formave, pra referencave delikate pop-artistike në shtresën monokromatike të bojës së aplikuar në pjesët e gjera statike, në kundërshtim me shkëlqimin e formave dinamike, duke u dhënë kështu këtyre skulpturave veçanërisht një përsosmëri teknike dhe teknologjike të përpunimit, me një natyrë të theksuar racionale dhe estetike të relievit, lëvizjes, linearizmit dhe prekshmërisë së shfaqur.
Realizimet e fundit skulpturore të Stefan Manevskit janë të fokusuara në ekzistencën e një forme primare në formë të valës me një reduktim (heqje) të plotë të segmenteve me shirita të vegjël metalikë në formë të valëve. Në fakt, këto vepra, të realizuara në metal me ngjyrë, me një vëllim kompakt, duket se veçmas e paraqesin, me një dimensionim të caktuar, pikërisht atë linjë unike në formë të valëve që në realizimet e mëparshme ishte me dimensione minimale dhe e shumëfishuar.
Megjithëse fillimisht i njohur për praktikën e tij skulpturore, Stefan Manevski ruan një interes të veçantë për vizatimin dhe grafikën, të cilat janë gjithashtu shumë të vlerësuara. Stefan Manevski me vizatimet e tij krijon kushte komplekse asociativo-simbolike. Teknika e tij shpesh kompozite, në të cilën vizatimi si një vijë e thjeshtë me pendë ose penel alternohet me fleta me ngjyra ose kolazhe të prerjeve koloristike (zakonisht të mbushura me forma nga bota e teknikës dhe mekanikës), është një mjet i përshtatshëm për këto përpjekje. Korrespondenca e vizatimeve me skulpturat e Manevskit, në kuptimin vizual-plastik, nuk zhvillohet aq shumë në drejtim të një ngjashmërie të drejtpërdrejtë formative-formale. Megjithatë, ato i lidh pikërisht atmosfera mendimore-emocionale që e kanë të përbashkët. Në vizatimet, midis gradimeve fine të sipërfaqeve koloriste, në të cilat është skalitur ndjenja e kalimit, e patinës, e ndërthurjes së organikes me mekaniken, lind një simbolikë e pazakontë e formave: një asociacion i çuditshëm i objekteve totemiko-sakrale dhe, nga ana tjetër, i formave ‘teknike’, ‘të mekanizuara’.
Kuratorë të ekspozitës janë Maja Çankullovska Mihajllovska dhe Maja Nedellkoska Bërzanova, ndërsa tekstet janë të Viktorija Vaseva Dimeska dhe Maja Çankullovska Mihajllovska. Ekspozita është pjesë e aktiviteteve programore të Galerisë Nacionale për vitin 2025, të cilat financohen nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit. Galeria Nacionale i shpreh falënderim të veçantë për bashkëpunimin në përgatitjen e ekspozitës dhe katalogut, familjes Manevski; Muzeut të Artit Bashkëkohor, Shkup dhe

Institutit për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës dhe Muzeut – Ohër